گیلکؤنˇ ادبیات و فرهنگ و «غیره»!



عاشقانه‌ترین ترانه‌ای که شنیده‌ام

ورگ

«ترانه این طور آغاز می شود: (ای روزای بوشؤمای هیمه‌واچینئه‌رؤی) کلمه‌ی «روی roy» واژه‌ی تکیه یعنی آوای پایانی جمله است و معنای آن یعنی بله. این ترانه گیلکی زیبا به لهجه‌ی مردم روستاهای نقرده و نبی‌دهکا از توابع کیاشهر و آستانه خوانده شد. تأثیر یک شخصیت هنری ممتاز اما خودبارآمده به نام «شوندی» در روستای نقرده در اجرای این ترانه بسیار دخیل بوده است. راجع به کارهای هنری شوندی سخن به‌میان خواهد آمد. اما مضمون ترانه‌ی لیلی جان قصه جمع‌آوری هیزم بچه‌های روستاست.
هر بامدادان نوجوانان ده به صورت جمعی به جنگل می‌روند و هیزم مورد استفاده خانه‌ی روستایی را به‌عنوان ذخیره زمستانی جمع‌آوری می‌کنند و به منزل می‌آورند. دختری از دختران ده آن چه را بر وی گذشته برای دوستش تعریف می‌کند. البته نام دختر و حتی نام پسری که با او به سخن ایستاده بوده در اصل ترانه ناشناخته مانده است، ولی کل داستان چنین است:
گویا این دختر بعد از رفتن سایرین به جنگل، راهی می‌شود. وقتی به نقاط خلوت راه می‌رسد پسری به سن و سال خود را که گویا او هم از قافله‌ی یاران هر روزی خود جدا مانده بود در تعقیب خویش می‌بیند. دختر با مشاهده‌ی او قدم‌هایش را تند می‌کند و زمانی می‌رسد که می‌دود. پسر نیز در دو او را دنبال می‌کند. در این ترانه از پسر به نام «همساده ریکأی» (پسر همسایه) یاد  می شود و دختر همه آن‌چه را که بر او گذشته برای دوستش لیلی بازگو می کند.
این دو در حال دویدن بودند که پسر کلوخی از گل خشکیده به طرف دختر پرت  می‌کند که به وسط پشت او اصابت می‌کند. این محل اصابت را دختر با نام «هه‌پرکأی» یاد می‌نماید. هه‌پرکای نقطه‌ای در وسط پشت است که دست انسان برای خاراندن آن نقطه نمی‌رسد و یک گودی کوچک دارد. بالاخره پسر به او می‌رسد. این دو دقیقاً در سنینی بودند که از آن‌ها معاشقه بعید بود اما به‌محض رسیدن به دختر که از ضربت کلوخ خشکیده گل افتاده بود -و شاید هم علت سقوطش غیر از این بود- به طرف وی متمایل می‌شود. می‌بیند خاری بر پای دختر رفته و قسمتی از آن نمایان است. پسر به خاطر کمک، سر دختر را به زانوی خویش می‌نهد و با دست می‌خواهد خار را از پای او بیرون بکشد اما از عهده‌اش برنمی‌آید و لاجرم با دندان این خار را بیرون می‌آورد و آن‌گاه نگاهی مشتاقانه به چهره‌ی رنگ‌پریده‌ی دختر می‌پاشد و بوسه‌ای از پیشانی او می‌گیرد.
در این ترانه دختر با ترسیم حالات خود از این واقعه در حقیقت رشد خویش را و این‌که به یک احوال دیگری رسیده است بیان می‌کند. کلام ترانه‌ی لیلی جان واقعاً می‌تواند مبین بهترین و گویاترین شکل تغییرپذیری و آثار بلوغ باشد که در قالب جملات زیبای این ترانه‌ی گیلکی بیان شده است. جمع‌آوری ترانه‌ی لیلی جان برایم مشکلات زیادی به‌همراه داشت و مدتی ناتمام بود تا این که با کمک آقای دکتر مهرگان که از هنرشناسان و موسیقی‌دانان زبده در زمینه‌ی موسیقی سنتی به شمار می‌آیند کامل و برای اجرا و ضبط آماده گردید. در حقیقت زحمات بی‌دریغ ایشان در تکمیل این ترانه قابل تقدیر و امتنان است.»

یادداشت‌های پراکنده درباره‌ی موسیقی فولکلوریک گیلان. فریدون پوررضا. مرداد ۱۳۶۷

خوانش من از این ترانه البته کمی متفاوت از فریدون پوررضاست. رگه‌های عاشقانه و اروتیک این ترانه را بیش از آن چیزی که فریدون پوررضا شرح داده می‌بینم. به جای این‌که این احتمال ضعیف را -که شاید برای عبور از سد سانسور و انتشار آلبوم لازم بوده- فرض بگیرم که دو نوجوان که هر دو «دقیقاً در سنینی بودند که از آن‌ها معاشقه بعید بود» و از قضا در همان روز هم، هر دو از «قافله‌ی خویش» جا مانده‌اند؛ گمان می‌کنم این‌که پسر همسایه، دخترک را تعقیب کند، چیزی بیش از این اتفاق‌ها باشد و حیف است که این رگه‌های عاشقانه را حذف کنیم.
البته نمی‌خواهم روی سن و سال و چند و چون توانایی دو قهرمان این ترانه در عشق‌بازی اظهارنظر کنم اما فارغ از همه‌ی این‌ها، این تعقیب و گریز و نحوه‌ی روایت این رخداد از سوی دختر برای کسی به نام «لیلی» روایتی به شدت عاشقانه با اروتیسمی هنرمندانه را رقم زده. که شیوه‌ی آوار پوررضا به خوبی آن هیجان‌زدگی همراه با لذت و شرم دختر (راوی) را نشان داده.
عشقی ساده، زمینی، تنانه و زیبا. از همان جنس عشق‌های ادبیات فولکلور گیلکی. اما با توصیفی بسیار زیبا و روایتی سرشار از تعلیق و ضرب‌آهنگی پرکشش. پرتاب «گل‌گوده»، «بیرون کشیدن خار با دندان»، «سر روی زانو گذاشتن»، «بوسه زدن بر پیشانی» و… همگی تصاویر اروتیک و زیبایی‌ست که شاعر فولکلور (شما بخوانید مردم) خلق کرده و در کنار آن، شرارت و کودکی را با آوای خنده‌ی «هارهارهار-هیرهیرهیر» که طنین آن در جنگل به خوبی در ترانه نشان داده می‌شود، به مخاطب منتقل می‌کند.
و البته نقطه‌ی اوج ترانه، آن‌جاست که دختر به مخاطب می‌گوید که آن پسر با بوسه‌ای که بر پیشانی‌اش زد، «مزه‌ی جوانی» را به او «یاد داد». و به همین اعتبار، من قهرمان این روایت را دختر می‌دانم. دختری که شرح نخستین تجربه‌ی عاشقانه و تنانه‌ی خویش را روایت می‌کند.

با هم این ترانه را از آلبوم گیله‌لو (خواننده: فریدون پوررضا، گردآوری و تنظیم: حسین حمیدی. نشر: ماهور) بشنویم و متن گیلکی و برگردان فارسی آن را بخوانیم:

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Jirakəšin (Download)

I ruzay bušomay hime-vacine-roy, jön ə Ləyli
Jəngəl ə miyöne-roy, jön ə Ləyli-roy

یک روز رفتم به جمع کردن هیزم [تک‌واژ «رؤی» در انتهای برخی واژگان، معنای خاصی ندارد و تنها وزن آوازی را تکمیل می‌کند]، لیلی جان
در دل جنگل، لیلی جان

Niya budəm bidem həmsaye rikay mərə dumbal dəre, məre gutəre: His!
Mahal nəgudəm unay, tundtər bušom,
hande bəgutay: His!

نگاه کردم و دیدم پسر همسایه مرا تعقیب می‌کند و دارد به من می‌گوید: هیس!
به او محل نگذاشتم، تندتر رفتم
دوباره گفت: هیس!

Məre tərs bəgitay, mi dil dəkətay, pa tunda gudəm
tundtər o tundtər o tundtər bušom
mu bədo-bədo, un bədo-bədo
mu bədo-bəd0, un bədo-bədo

ترسیدم، دلم تپید، پا تند کردم
تندتر و تندتر و تندتر رفتم
من بدو-بدو، او بدو-بدو
من بدو-بدو، او بدو-بدو

yəkte “gil-gude” vigite-roy,
bəze mi pušt ə hapirkak ə miyöne-roy, jön ə Ləyli
Jəngəl ə miyöne-roy, jön ə Ləyli-roy

او [پسر] یک «تکه گل خشک شده» برداشت،
زد به میانه‌ی پشتم، لیلی جان
در دل جنگل، لیلی جان

Mi nazuk ə pay gir buday
Lalik-dar ə jir tumuš bušo
vəng bəzema
məre dəkətam jəngəl ə vašon ə miyöne
xore farsone-roy, jön ə Ləyli
Jəngəl ə miyöne-roy, jön ə Ləyli-roy

پای نازک من گیر کرد
زیر درخت لیلیه‌کی [درختی خاردار که اسم فارسی‌اش را نمی‌دانم] خار به پایم فرو رفت
گریه کردم
به درون گیاهان و علف‌های جنگلی افتادم
خودش [پسر] را رساند، لیلی جان
در دل جنگل، لیلی جان

Bəmaroy mi sər ə jör
hito xu dəsone xu kəmar bəza
xande bəkuday: har har har, hir hir hir
xande bəkuday: har har har har har, hir hir hir
har har har, hir hir hir

آمد بالای سرم
همین‌جور دست‌هایش را به کمر زد
خندید: هارهارهار-هیرهیرهیر
خندید: هارهارهارهارهار-هیرهیرهیر
هارهارهار، هیرهیرهیر

Jön ə Ləyli, jön ə Ləyli, jön ə Ləyli-roy
mi jön ə Ləyli-roy
Məre bəgutay:
“Agər man danəste bim tu be i zudi mərdəne bi, ti gərdan lafand dəgudim ta bərdim kulhat ə sər ba ham zəndegi gudimə-roy”
mi jön ə Ləyli-roy
“Səd ə bis sal omr gudiyay, axər jəvon nəmərdiyay”

لیلی جان، لیلی جان، لیلی جان
لیلی جان من
به من گفت:
«من اگر می‌دانستم تو به این زودی خواهی مُرد، طناب به گردنت می‌افکندم تا ببرمت به گردنه‌های کوه که با آن‌جا با هم زندگی کنیم»
لیلی جان من
[ادامه‌ی حرف‌های پسر:] «صد و بیست سال عمر می‌کردی، سرآخر جوان‌مرگ نمی‌شدی»

In ə cum dəkətay tumuš ə sər
axmone jir barday
mi səre bəna xu zanu sər
gazon ə hama dər barday, mi pa tumušonə-roy
Ite mucci bəze mi pišonie-roy
məre yad bəda boy mazəye jəvonie-roy, jön ə Ləyli
Jəngəl ə miyöne-roy, jöon ə Ləyli-roy
jön ə Ləyli-roy, jön ə Ləyli-roy

چشمش افتاد به خار
اخم کرد
سرم را روی زانوش گذاشت
با دندان‌هاش خار را از پایم بیرون کشید
به پیشانی‌ام بوسه‌ای زد
طعم جوانی را به من یاد داده بود، لیلی جان
در دل جنگل، لیلی جان
لیلی جان، لیلی جان

بخوانید: زندگی‌نامه‌ی فریدون پوررضا به قلم خودش

بنویشته‌کس: ورگ

۲۹

ادبيات و موزیک جرگه مئن تلمبار ببؤ

دسامبر 4th, 2011

21 ته نظر

ای مطلبˇ نظرانˇ RSS

  1. بسیار عالی…
    أترانه کی پخشأ بسته؟

    رضا

    4 Dec 11 در 18:36

  2. دست تی شین درد نوکونه امین جان

    عباس گلستانی

    4 Dec 11 در 22:19

  3. Mu i tərona bəštosam. Bazin ti vot ə buxondəm o ye bar de i tərona bəštosam. U kore o i kore. Taze bəfamsəm təronə ci gunə

    Giltam

    4 Dec 11 در 22:41

  4. «گیله‌لو» آلبوم سال ۱۳۷۸ منتشرأ بؤ.

    Vərg

    5 Dec 11 در 05:55

  5. شیمی دست درد نوکونه
    خصوصاً تو امین جون
    نوکرم بلامیسر…..

    هانی

    6 Dec 11 در 18:13

  6. ترانه خیلی قشنگه…توضیحات شما و روایت استاد پوررضا هم خیلی عالی بود.
    ممنون

    ندا

    6 Dec 11 در 23:34

  7. ورگ جان؛ ایته سوال.
    ان کی تی سایتأ دورون هرکی نظر نهه، اونأ سیستم عامل و مرورگرأ نشان دهه، ای مقدار نافرم نیه؟

    رضا

    8 Dec 11 در 02:15

  8. ندؤنم ولله. تاهیسه به ای موضوع فیکر نودم. یعنی فیکر کؤنی ورگ مخاطبؤن شخصی حریمه تهدید کؤنه؟ یا تجاوزه به اوشؤن حقوق؟
    الؤن تنظیماته یک جور بنأم که دیگران نینن. چک بکون بین هنوز شأنه دئن یا دوروسسأ بؤ؟

    Vərg

    8 Dec 11 در 03:07

  9. للیک دار فارسی دل وکهه لالیک یا کرات که کرات مازندران مئن به کار شونه

    آرمین

    13 Dec 11 در 12:13

  10. سلام.
    من فقط تنم بگم من و حتي مي مار هم فكر كونم خيلي از واژه ئانه معنايه ندنستيم و اصلاً ايته چيز ديگر از ئه شعر! بفهمستبيم!(با آن كي مي مار اصالتاً و ريشتاً لشت نشا شينه)
    فكر بوكوده بوم كي خواننده ليلي يه اسم مدام با جان تيكرار كونه! و ليلي هو كسي ايسه كي جنگلا مئن دكفته زيمين رو!
    يكته گول بوته ويگيته روي ، ترجمه بوگوده بوم كي: “يك بوته ي گل راه را گرفته بود!”
    يا مي نازوك پاي گير بوگود ، بد بيشنوسته بوم و ترجمه بوگوده بوم :ناز و كوپال! من گير كرد” و چند مورد ديگرم بو كي لغت تخصصي بو و من نفهمسته بوم، مثل ئو جاي پشت يا خار،
    واقعاً ئه شعر مئن(كي ئونه فكر كونم بالاي 20 بار با برداشت غلط گوش بوگوده بوم!) بفمستم كي گيلكي واقعاً و في ذاته ايته زبانه و كم از كردي نره،اما الان خيلي تحريف بوبوسته و بايد چاره اي انديشه بوكونيم، حتي ئمي لهجه هم فارسيه! گيلكي ،فارسي لهجه همره!
    يا علي مدد

  11. چاکوده بست بلامیسر. دقیقن می نظر هون بو که بوگوفتی

    رضا

    17 Dec 11 در 16:23

  12. شيمي خدمت درود و سلام اوسه كونم-ايتا نامه مي وبلاگ ميان نهع -سپاسگزار بيم اون يا امضا يا خبرشه ب ديگران هم بديد-09111321156

    http://sabzgilan.blogfa.com/post-49.aspx

    آينده گيلان-ahmadpour

    23 Dec 11 در 10:06

  13. خیلی خوب بو.

    لی دا

    30 Dec 11 در 20:39

  14. سلام
    شیمی قربان بشم گلک زاکان کار خوبی بوکودید چره ازناصر وحدتی هیچی نینیویشتید؟ ایتا بوگو بیشتو ای آقاامره بوکونید خیلی امی گیلکی ترانانه زحمت بکشه

    علی

    19 Jan 12 در 13:00

  15. چه ترانه ی زیبایی بود!
    واقعا انقد سانسور؟!!! وُوووووووی!

    سورخ جول

    20 Jan 12 در 21:21

  16. تی دس درد نوکونی بلا میسر

    آرش

    20 Jan 12 در 21:36

  17. ولی چه خشن بوده پسره! من اگه بودم محکم نیشگونش می گرفتم تا آخرین بارش باشه دنباله یه دختر می کنه و با گل می زنه پشتش (!!!!!!!!!!)
    چه پررو!
    بعدش مشخصه که پیشونیشو نبوسیده! هه هه هه هه…

    من ترانه های عاشقانه ی گیلکی رو خیلی دوست دارم. ولی بعضیاشون خیلی خیلی دیگه اروتیسم دارن ( :دی )

    سورخ جول

    20 Jan 12 در 21:36

  18. خيلي قشنگ بو
    مرسي

    امير

    27 Aug 13 در 13:19

  19. كسي دانه اون واژه (هپيركاك) يعنه چي؟

    امير

    28 Aug 13 در 14:59

  20. در پاسخ به امیر:
    هپیرکأک یعنی میانه‌ی پشت. گودی پشت.

    ورگ

    3 Sep 13 در 12:05

  21. سلام و عرض ادب

    مودتی ایسه که دونباله یکته ترانه از اوستاد پور رضا گردنم و نودونم ترانه نوم چیسه!!
    اما اونه به اصطلاح ترجیح بند “چیسه ها جون، چیسه ها جون” بو.

    خواستم تقاضا بوکونم اگه ای آهنگه نومه دونید، بی زحمت ماَ بگید!

    شیمی قربون.

    امیر

    10 Aug 14 در 22:18

تی گب

./ این کامنت‌ها حذف خواهند شد:
- حاوی توهین و تهمت باشد. (یعنی نسبت دادن چیزی یا کاری، بدون ارائه دلیل برای اثبات)
- حاوی تبلیغ به نفع کالا، رسانه، شخص حقیقی یا حقوقی باشد.
- بی‌ارتباط با مطلب باشد.