بس‌گانگی در زبان گیلکی

این متن به درخواست دوستانم در نشریه قاف در پاسخ به پرسش درباره «گویش معیار در زبان گیلکی» نوشته و در شمارهٔ اخیر این فصلنامه چاپ شد.

 

یکی از مهمترین پرسش‌های پیش‌روی نویسندگان و شاعران و فعالان قومی گیلک، پدیدهٔ چندگویشی یا چندلهجه‌ای بودن زبان گیلکی است. پیش از اینکه در باتلاق بحث قدیمی و بی‌مزهٔ «گیلکی زبان است یا لهجه یا گویش و اصلاً هر یک از این سه چیستند؟» گیر کنیم با شتاب از روی سنگ‌های واقعیت عملاً موجود بپریم و به کمک این سنگ‌ها و جای پاها که گذشتگان ما برای ما تعبیه کرده‌اند خود را به این پرسش برسانیم که با این چندگویشی بودن یا در‌واقع بس‌گانه بودن زبان گیلکی چه کنیم؟ زبان گیلکی طیفی پیوسته از رضوانشهر تا مناطق گسترده‌ای از مازندران را دربرمی‌گیرد، از گیلکی بیه‌پس تا گیلکی مرکز استان تا گیلکی بیه‌پیش و گیلکی گالشی (دیلمی) و گیلکی تبری و… و منابع متعدد مکتوب تاریخی و شواهد متعدد موجود محلی و میدانی نام این زبان را گیلکی یا گلکی (به کسر گاف و لام) می‌نامند. برخی این چندگویشی را تشتت می‌دانند و از آن با عنوان مشکل یاد می‌کنند؛ مثل خود من، اگر که چند سال پیش از من می‌پرسیدید. بسیار پیش آمده که فلان شاعر یا نویسندهٔ هم‌ولایتی در پاسخ به این پرسش که «چرا در کنار کارهای فارسی، به زبان مادری‌ات هم نمی‌نویسی؟» پاسخ داده باشد «آخر به کدام لهجه؟» و نویسندگان و شاعران و روزنامه‌نگاران گیلکی‌نویس هم با این پرسش دست به گریبان اند و چه بسا بسیارانی از هر دو گروه که خلق شاهکارهای ادبی در زبان گیلکی را به بعد از حل این «معضل» موکول کرده‌اند و البته این گروه اغلب منظورشان از حل معضل، راه حل مشخصی است که در ذهن دارند. بله. راه حل گویا مشخص است و فقط راه رسیدن به آن صعب است که مسالهٔ ما چند دهه لاینحل باقی مانده. به عنوان مثال در خانهٔ فرهنگ گیلان جلسه‌ای برای بررسی این مشکل برگزار می‌شود و اسم این نشست، خود راه حل پیشنهادی برگزارکنندگان است. همیشه، راحت‌ترین کار رجوع کردن به عادت‌های ذهنی و عرفی است؛ کمترین شوک را به ما وارد کرده و بیشترین امتیاز را به نفع وضع موجود می‌دهد. تغییر اما داستان دیگری دارد.
ترجیح می‌دهم برای توصیف این پدیده از مفهوم بَسگانگی استفاده کنم. زبان گیلکی همچون هر زبان زنده و طبیعی دیگری بَس‌گانه (Multiple) است. چه از نظر تنوع لهجه‌ها و چه از نظر پیوند طیفی میان این لهجه‌ها و پیوند طیفی این زبان به طور کل با زبان‌های همسایهٔ خود. پس موضوع این متن رودررویی با این ویژگی است که اگر از من بپرسید خواهم گفت رودررویی با زبان، چون زبان بس‌گانه است. ادامه خواندن “بس‌گانگی در زبان گیلکی”

نظرسنجی: گيلکي خط

چیزی نزدیک به یک سال از انتشار پیشنهاد ما برای گیلکی‌نویسی گذشته. توی این مدت دائم در حال بحث و شنیدن نقد و نظر دوستان بودم و از طرفی تاکید داشتم که در عمل این روش رو آزمایش کنیم.

در این مدت حتما شما هم این شیوهٔ نگارش رو دیده و با متنهایی مربوط به این شیوه برخورد کردید (+)؛ پس بد نیست در نظرسنجی ورگ شرکت کنید.

این نظرسنجی به ما کمک میکنه تا بهتر از میزان نفوذ این پیشنهاد و عیب و کاستیهاش باخبر بشیم.

اگر علاوه بر گزینه‌ای که انتخاب میکنید، نظر مفصلتری دارید هم در قسمت نظرات بنویسید.

[poll id=”4″]

خط ؤ لت (خط و کیبؤرد)

متن‌هایي که در این صفحه میخوانید، مستندات مربوط به خط پیشنهادي و امکانات فنی مربوط به این خط است که برای زبان گیلکی طراحی شده و پس از چهار سال تجربهٔ عملی، طی زمان و پس از استفاده توسط کاربران به مرور ضعفهای آن مشخص و برطرف شده و یا پیشنهاداتي به آن افزوده شده است.

ویژگی اساسی این خط و کیبرد پیشنهادی همین است که از روز اول در مشورت و گفتگو با دیگران (به ویژه از لهجه های مختلف زبان گیلکی در مناطق مختلف گیلان و مازندران) پیش رفته و همیشه مسیر اصلاح و بهبود را برای خودش بازمی‌داند. شاید همین دلیل استقبال خوشحال‌کنندهٔ نسل جوان علاقمند به گیلکی باشد. این خط البته در میان هواداران گویش معیار که همیشه دلشان میخواهد لهجهٔ مرکز استان گیلان را به عنوان لهجهٔ معیار به تولیدکنندگان محتوای گیلکی حقنه کنند با بازخورد خوبی روبرو نشد و تجربهٔ گفتگو با این عزیزان به ما نشان داد که حتی حوصلهٔ يک دور کامل خواندن این مستندات را هم نداشتند. چه می‌توان کرد؟ آن که غربال دارد، از پس کاروان می‌آید.

باز هم تاکید می‌کنم که این خط قرار نیست جای خط فونتیک (آوارنگار) را بگیرد و در نتیجه داشتن این انتظار ازاین خط که تمام جزئیات آوایی زبان گیلکی را نشان دهد، نه عملی است و نه عاقلانه. چرا که چنین خطي یک بار اختراع شده و هیچ خط دیگري هم چنین وظيفه‌اي را بر خودش واجب نمی‌داند.

نکتهٔ دیگر اینکه مهمترین اولویت این خط، ایجاد ارتباط برابر میان لهجه‌های مختلف زبان گیلکی‌ست بدون ترجیح یکی بر دیگری تا افراد در درجهٔ اول بتوانند نوشته‌های به لهجه‌های دیگر را حتی اگر نمی‌فهمند، درست بخوانند. درک متقابل در سپهر یک زبان نيازمند فرایندي پیچیده‌تر و زمان‌برتر است که خوشبختانه با وجود امکان این خط و کیبرد این فرایند سرعت بیشتري خواهد گرفت. هرچه محتوای بيشتر و بهتري تولید شود، انباشت نوشتاری ما بیشتر و آگاهی قومی ما از مجموعهٔ ذخیرهٔ واژگانی گیلکی و رنگهای مختلف آن در مناطقمختلف عميقتر خواهد شد و اين ميانه، امکان ارزشمند اینترنت به یاری ما آمده است تا بالاخره تن از غبار انديشه‌های قدیمی و نخ‌نمای مرکزگرایانه و یک‌دست‌سازانه بشوریم. همین اشتياق نسل جدید به کاربرد این خط باعث شد تا گوگل این کیبرد را در فهرست خود ثبت کند و در گوشی‌های اندروید زبان گیلکی هم به فهرست زبانها اضافه شود.

نکتهٔ مهم دیگر اینکه با وجود تغییرات مختلف، بسیاري از امکانهای اولیهٔ کیبرد همچنان در کیبرد حفظ شده اند و نیز کیبرد جوری طراحی شده که شما بتوانید از آن برای تايپ فارسی هم بهره ببرید (و از این بابت بهبود هم یافته است) و نیز حتی اگر طرفدار خط پیشنهادی مجلهٔ گیله‌وا باشیدهم بتوانید با همین کیبرد تايپ کنيد.

همچنان و همچون همیشه، اشکالات فنی و ابهامات و یا پیشنهادات را می‌توانید زير این صفحه کامنت بگذاريد تا گفتگو کنيم.

پاییز ۱۵۹۳ دیلمی/ سپتامبر ۲۰۱۹
ورگ

بالاخره ماه‌ها تلاش، مشورت، مطالعه و همراهی بسیاری دوستان به نتیجه رسید و پیشنهادی برای گیلکی‌نویسی به همراه صفحه‌کلید مناسب آن، برای استفاده در سیستم‌های مختلف آماده شد. باید یادآوری کنم که این پروژه تنها یک پیشنهاد به همهٔ گیلکان و اهل قلم گیلک است وگرنه دنیای امروز بسیار گسترده‌تر و بس‌گانه‌تر از آن است که کسی یا گروهی نقش قیم و آقابالاسر دیگران را بازی کند؛ طراحان و کوشندگان این طرح نیز بدون چنین توهمی، بر اساس تجربه‌ای نزدیک به یک دهه در حوزهٔ ادبیات و زبان گیلکی، این پیشنهاد را کارآمد و شدنی و سودمند می‌دانند و همهٔ گیلکان را به همراهی با آن فرا می‌خوانند.

مستندات این پیشنهاد و صفحه‌کلید مربوطه را به دو زبان گیلکی و فارسی، می‌توانید در این پست ببینید.

ادامه خواندن “خط ؤ لت (خط و کیبؤرد)”

خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید

بالاخره ماه‌ها تلاش، مشورت، مطالعه و همراهی بسیاری دوستان به نتیجه رسید و پیشنهادی برای گیلکی‌نویسی به همراه صفحه‌کلید مناسب آن، برای استفاده در سیستم‌های مختلف آماده شد. باید یادآوری کنم که این پروژه تنها یک پیشنهاد به همهٔ گیلکان و اهل قلم گیلک است وگرنه دنیای امروز بسیار گسترده‌تر و بس‌گانه‌تر از آن است که کسی یا گروهی نقش قیم و آقابالاسر دیگران را بازی کند؛ طراحان و کوشندگان این طرح نیز بدون چنین توهمی، بر اساس تجربه‌ای نزدیک به یک دهه در حوزهٔ ادبیات و زبان گیلکی، این پیشنهاد را کارآمد و شدنی و سودمند می‌دانند و همهٔ گیلکان را به همراهی با آن فرا می‌خوانند.

مستندات این پیشنهاد و صفحه‌کلید مربوطه را به دو زبان گیلکی و فارسی، می‌توانید در این پست ببینید.

ادامه خواندن “خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید”